صدمه ديدن عايق ها يعني قيرگوني ديوارها و سقف ها و نفوذ رطوبت مساله اي جدي است كه بايد فورا به آن رسيدگي شود. چون نفوذ آب در طول زمان، بتن را ضعيف مي كند

وقتي كوچك بودم، يك روز پدرم مرا به تخت جمشيد برد. وقتي از پله هاي تخت جمشيد بالا رفتم، عظمتي را ديدم كه قلب من را براي هميشه از آن خودش كرد. تجربه اي بود كه هيچ وقت آن را فراموش نمي كنم و فكر مي كنم كارهايي كه بعدا در زمينه معماري انجام دادم، بيشتر به اين تجربه و حس مربوط مي شود. يك مقدارش را هم شما به حساب شانس بگذاريد .
اگر اجازه بدهيد، بپردازيم به مسايلي كه امروزه گريبانگير برج آزادي است. در حال حاضر دست كم سه عامل به عنوان عوامل خطرزا براي برج آزادي مطرح شده؛ يكي نفوذ رطوبت حاصل از آبياري چمن هاي ميدان به پايه هاي بنا و احتمالا فونداسيون؛ دوم آلودگي شديد هوا ناشي از تردد خودروها و فعاليت كارخانجات بزرگ در غرب تهران؛ و سوم بار سنگين ترافيك در ميدان آزادي و لرزشي كه تردد خودروها ايجاد مي كند. هر كدام از اين عوامل را چقدر آسيب زا مي دانيد و مقاومت برج در برابر آن ها چقدر است؟
همه اين عوامل خيلي مهم است. از آنجا كه بخش هاي زير زميني ميدان خيلي بزرگ است، صدمه ديدن عايق ها يعني قيرگوني ديوارها و سقف ها و نفوذ رطوبت مساله اي جدي است كه بايد فورا به آن رسيدگي شود. چون نفوذ آب در طول زمان، بتن را ضعيف مي كند.
من عكس هايي را از شهياد ديده ام كه نشان مي دهد لاي سنگ ها گياه سبز شده و فكر مي كنم هر ساختماني هرچقدر كه محكم باشد، اگر مدتي به آن نرسند - كه در اين ۳۰ سال گذشته اين طور بوده - خراب مي شود. در مورد رشد گياهان در لابلاي سنگ ها واقعا نگران هستم؛ چون ريشه گياه سنگ ها را خرد مي كند.
براي مرمت شهياد بايد توجه داشت كه اين بنا چطور طراحي شده و چه تكنيك هايي در ساخت آن بكار رفته است. اين بنا سنگ هايي دارد كه در قسمت پايين برج 3.2 متر طول و 1.6 متر ارتفاع دارند و كار دست سنگتراشاني است كه به نظر من يك كار بي نظيري انجام داده اند. چون آن وقت كه ما شهياد را مي ساختيم، هيچ كس براي پول كار نمي كرد و براي همه، اين يك كار عاشقانه اي براي مملكت بود.
اين سنگ ها با بتن و آهن ضد زنگ به هم چسبيده اند و پشت آنها يك سطح خشن است كه روي آن نلغزند. ولي هر سنگي كنار سنگ ديگر با يك ماده قابل انعطاف بندكشي شده است. چيزي شبيه به لاستيك كه قابل انعطاف است. ماده اي است به نام FlEXIBLE SEALANT . حالا اگر بخواهند در جريان مرمت از سيمان براي بندكشي استفاده كنند، اين كار باعث شكستن سنگ ها مي شود. به خاطر اين كه در گرماي تابستان و سرماي زمستان سنگ ها و بتن زير آن ها مرتبا منبسط و منقبض مي شوند و اگر درزها قابل انعطاف نباشد، همگي خرد مي شوند.
اين را هم بگويم آقاي مهندس ايرج حقيقي كه الان در ايران هستند و مهندس كارگاه برج بودند، يكي از بهترين كساني هستند كه در مورد مرمت شهياد مي توان به ايشان مراجعه كرد.
آلودگي هوا چطور؟
آلودگي هم مسأله مهمي است و وضع اسيدي هوا روي سنگ هاي برج اثر مي گذارد. سنگ هاي شهياد كه مرمر جوشقان هستند، اصلشان آهكي است و از آلودگي هوا آسيب مي بينند.
به نظر من راه حل اساسي اين است كه ترافيك اطراف ميدان را كم كنند، اما نبايد جريان رفت و آمد قطع شود. حتما بايد اتومبيل از آن اطراف رد شود و زندگي در آن جا جريان داشته باشد تا بنا زنده بماند. ولي به نظرم تردد وسايلي مثل اتوبوس و كاميون و تعداد زياد اتومبيل بايد بررسي و محدود شود. ضمنا نبايد كاري كنيم كه اتومبيل ها يك مانع و ديواري در مقابل شهياد بوجود بياورند و مانع بشوند كه مردم به سوي ميدان بيايند. يعني در طرح هاي شهري خيابان هاي ميدان، بايد سعي كرد مردم راحت به باغ وسط برسند.
در مورد لرزش ناشي از تردد خودروها كه اشاره كرديد، بايد بگويم شهياد آنقدر محكم ساخته شده كه نبايد پايه هايش با اين حرف ها بلرزد. مهندس مشاوري كه شهياد را طراحي كرده، يك از بهترين ها در دنياست.
بنا محكم است، ولي هر بناي خيلي محكم هم اگر زيرش خالي شود، مي خوابد. من نمي دانم اطراف آنجا چه اتفاقي مي افتد، اما فكر مي كنم بايد خيلي مواظب بود.

نقوشي كه در ميدان هست و باغچه ها و گل كاري ها را شكل مي دهد، از طرح داخلي گنبد مسجد شيخ لطف الله اصفهان الهام گرفته شده است

الان شهرداري تهران در حال بازسازي محوطه ميدان آزادي است و ممكن است در جريان اين كار برخي عناصر و اجزاء ميدان دگرگون شوند. آيا طراحي ميدان آزادي پيوستگي ضروري با برج دارد، يعني اگر دخل و تصرفي در طراحي ميدان صورت بگيرد ، به كليت طرح و مفاهيم آن يا حتي ساختار معماري اش لطمه خواهد خورد؟
قطعا همين طور است. نقوشي كه در ميدان هست و باغچه ها و گل كاري ها را شكل مي دهد، از طرح داخلي گنبد مسجد شيخ لطف الله اصفهان الهام گرفته شده؛ منتها هندسه دايره گنبد تبديل به بيضي شده است.
روابط لوگاريتمي جالبي در هندسه و ابعاد گنبد مسجد شيخ لطف الله هست كه دانش عميق رياضي معماران ايران در دوره هاي گذشته را نشان مي دهد. اگر اين طرح كه در ميدان استفاده شده به هم بخورد، ايده اصلي كار از بين خواهد رفت.
طرح آب نما و فواره ها هم ملهم از باغ هاي ايراني است. همين طور شيب ميدان با دقت و به منظور خاصي طراحي شده، حد ارتفاع برج شهياد ۴۵ متر است؛ چون نزديك فرودگاه مهرآباد قرار گرفته و نمي شود بلندتر از اين ساخت. ولي من مي خواستم وقتي به بنا نزديك مي شويد به طرف بالا برويد، در حالي كه بالا بردن بنا ممكن نبود.
ما براي اين كه مشكل ارتفاع را حل كنيم، يك سرازيري در ميدان بوجود آورديم. يعني شما از طرف فرودگاه كه وارد ميدان مي شويد به شكل سرازير به برج نزديك مي شويد و مي رسيد به آن آب نماي دايره شكل و وقتي به بنا نزديك مي شويد، دوباره بالا مي آييد.
زمين زير برج كاملا صاف است. اين صافي و آن شيب ميدان وقتي به هم مي رسند، خط هاي قوسي جالبي را ايجاد مي كنند كه نمي شود به آنها دست زد. در بازسازي ميدان بايد به اين ظرايف توجه كرد.
در عكس هايي كه ديده ام، كاشي كاري شيارهاي نماي اصلي و روي گنبد اغلب خرد شده است. اين اشكال كاشي معرق ايراني است كه كه مي دانيد از تكه هاي كوچكي كه كنار هم مي گذاريم، تشكيل شده و در زمستان با نفوذ برف و باران يخ مي زند، مي شكند و فرو مي ريزد.
امروزه با پيشرفت تكنيك كاشي، رفع اين مشكل كه در اغلب بناهاي قديمي مشاهده مي شود، ممكن است. اميدوارم در تعمير اين كاشي كاري ها نهايت دقت انجام شود كه طرح اصلي آن كه الهامي مدرن از نقوش سنتي ايراني است، محفوظ بماند و تغيير نكند.
غير از اين موارد، توصيه ديگري هم به متوليان بازسازي ميدان آزادي داريد؟
من شنيده ام كه مدت زيادي است شهياد به روي مردم بسته شده كه البته به خاطر تعميرات است. ولي اين كار نبايد زياد طول بكشد. چون وقتي بنا تعطيل مي شود، از بين مي رود. نگهداري مداوم بنا مستلزم فعاليت در آن است.

صدمه ديدن عايق ها يعني قيرگوني ديوارها و سقف ها و نفوذ رطوبت مساله اي جدي است كه بايد فورا به آن رسيدگي شود. چون نفوذ آب در طول زمان، بتن را ضعيف مي كند

داخل شهياد از نظر مرمت كار زيادي ندارد و چون داخلش بتن لخت است، هميشه نو است و كافي است كه آن را تميز بكنند. اما حيف است كه به اين بنا رسيدگي نكنند و درهايش به روي مردم بسته باشد .
غير از برج آزادي برخي بناهاي تاريخي تهران مثل سر در باغ ملي، شمس العماره و ساختمان موزه ملي ايران خيلي شاخص هستند و تا حدودي نمادهاي شهري به حساب مي آيند. اما بناهاي دهه هاي اخير مثل مصلاي تهران، ساختمان كنفرانس سران كشورهاي اسلامي يا ساختمان كتابخانه ملي نتوانسته اند اين شاخصه و وجه نمادين را پيدا كنند. به نظر شما چه عناصري در اين بناها مفقود است كه نمي توانند نماد شهري باشند؟
يك كتابخانه هدفش اين است كه مردم بروند آن جا و از كتاب ها استفاده كنند، همين طور بناهاي ديگر هر كدام به منظور خاصي ساخته شده اند، اما همان طور كه اشاره كرديد، مي توانند نمادين هم باشند. مانند بناهاي دوره صفويه در اصفهان.
معماري دنيا در حال تحول خيلي سريع است و معماران در هر كجاي دنيا به تكنولوژي و امكاناتي دست پيدا كرده اند كه قدرت انتخاب زيادي به آنها مي دهد.
ديگر مثل دوره صفويه نيست كه فقط آجر داشتند و قوس مي زدند و همواره هماهنگي در كارشان بود. بعضي از دوران ها در تاريخ دنيا مثل بهار شكفتگي هستند و در آنها گل هاي زيادي پرورش پيدا مي كند؛ مثل رنسانس در تاريخ اروپا يا دوره سلجوقي و صفوي در تاريخ ايران.
الان وضعيت به خاطر فنون و مصالح جديد عوض شده و مدتي طول مي كشد تا اين پختگي پيدا شود. در چين هم همين آشفتگي ها وجود دارد. دوران آزمايش است.
من وقتي ساختمان مركز صنايع دستي يعني سازمان ميراث فرهنگي فعلي را مي ساختم، استفاده هاي بي مورد و عجيب و غريب از قوس ها و مقرنس ها در معماري ايران خيلي زياد شده بود. من در آنجا با مراجعه به سنت معماري ايران يك گنبد رسمي بندي شده آجري را درست كردم تا بگويم هنوز هم مي شود با تكيه بر گذشته يك كارهايي كرد. ولي اين بنا نيز آن جنبه نمادين را ندارد، چون هدف ديگري داشته است.
يك وقت هايي اثر دنياي پيشرفته بر ما خيلي زياد است و بدون اين كه بدانيم چه كار داريم مي كنيم، به تقليد از ديگران مي پردازيم. ولي به طور كلي فكر مي كنم معماران ايراني، معماران بسيار خوبي هستند. متأسفانه من كارهاي اخيري را كه همكارانم در ايران كرده اند، نديده ام تا اظهار نظر كنم.
اگر دوباره به شما پيشنهاد دهند كه يك بناي يادبود و نمادين براي تهران طراحي كنيد ، يادبود چه چيزي را مي سازيد و چه مفاهيمي را در ساختار آن بكار مي گيريد؟
مي دانيد، يادبود مربوط است به آنچه بر يك فرد يا يك جامعه اي گذشته؛ يك چيزي است كه وقتي آن را مي بينيد فكر مي كنيد چه خبر بوده است. من يك دوره با توجه به آنچه در طول تاريخ بر سر ايران رفته، كاري را انجام دادم. اما تا مأمور كار ديگري نشوم نمي توانم بگويم آن كار چيست.
بايد مأمور بشوم تا مثل بچه اي كه مي گويند مشق بنويس، يك مدتي در شور و التهاب باشم و سختي بكشم. بايد يك مقداري دعا و مناجات داشته باشم تا متمركز شوم و از درون اين تمركز يك فكري بيرون بيايد. بايد مأمور بشوم تا توكل كنم.
آيا اين مناجات و توكل براي طراحي آزادي هم وجود داشت؟
البته، البته، وقتي مي خواستم اين كار را انجام بدهم، دعا كردم؛ چون مي دانستم كه به تنهايي نمي توانم كاري بكنم. شهياد را ساختم تا بگويم ايران از دوران سخت گذشته مي گذرد و به آينده اي درخشان مي رسد. در اين ترديدي نيست.